Saħħa
4
 min qari

Il-prevenzjoni tal-kanċer u l-istil tal-ħajja: hemm rabta?

Studju kbir jgħid li 38% tal-kanċers jistgħu jiġu evitati. Iżda ħalla barra riskji aktar ġodda bħal ikel ipproċessat, kimiċi permanenti u mikroplastiks. Meta tqis dawk ukoll, in-numru reali x'aktarx huwa ħafna ogħla. Miljuni ta' ħajjiet oħra jista' jkun li jiġu salvati. Jinstema' impressjonanti? Kompli aqra.
Stampa tal-qoxra tal-artiklu tal-blog
Miktub minn
Robert Jakobson
Ippubblikat fi
15 ta' Frar 2026

Għalkemm ix-xettiċiżmu lejn il-prevenzjoni tal-kanċer huwa ġustifikat, studju importanti ppubblikat f'Nature Medicine ftit ilu biss (Frar 2026) ġab aħbar notevoli li jistħoqqilha aktar studju: kważi 40% tat-18.7 miljun każ annwali ta' kanċer fid-dinja, madwar 7.1 miljun dijanjożi, huma marbuta ma' fatturi ta' riskju li jistgħu jinbidlu. 

It-tipjip tat-tabakk kien fil-quċċata tal-lista, segwit minn infezzjonijiet u l-konsum tal-alkoħol. 

Ir-riċerka, immexxija minn Hanna Fink fl-Aġenzija Internazzjonali għar-Riċerka dwar il-Kanċer tal-WHO, eżaminat 36 tip ta' kanċer f'185 pajjiż, u b'hekk hija waħda mill-aktar analiżijiet komprensivi tal-kanċer li jista' jiġi evitat li qatt saru.

Għaliex dan jista' jkun li huwa inqas mill-għadd reali

In-numru għandu jallarmana u d-dejta kollha dwar suġġett daqstant kontroversjali bħall-kanċer għandha tiġi ttrattata b'attenzjoni. Iżda hawn mod ieħor kif taħseb dwar dan: probabbilment huwa għadd inqas mir-realtà. Hawn ir-raġunament tiegħi għaliex naħseb hekk u noffrih tal-anqas bħala eżerċizzju ta' ħsieb.

L-istudju evalwa 30 fattur ta' riskju "stabbilit sew". Għażla metodoloġikament soda li tikxef ukoll il-limitazzjoni ċentrali tagħha. Biex jiġi inkluż, fattur ta' riskju kellu bżonn evidenza kawżali soda miġbura matul għexieren ta' snin. 

Dak huwa livell għoli, u jeskludi sistematikament diversi klassijiet ta' esponiment fejn ix-xjenza mmaturat malajr fl-aħħar sentejn sa tliet snin iżda għadha ma qabżitx il-limitu tal-kunsens stabbilit. 

Meta teżamina dak li tħalla barra, il-frazzjoni reali ta' kanċer li jista' jiġi evitat tibda tidher ferm akbar minn 38%.

Hawn erba' oqsma ta' riċerka reċenti li anke ħafna onkologi u epidemjologi ewlenin għadhom ma integrawx bis-sħiħ fil-ħsieb tagħhom. Dan kollu flimkien jissuġġerixxi li s-sehem veru prevenibbli jista' jkun eqreb lejn nofs il-każijiet kollha, jew aktar.

1. Ikel ultra-proċessat: il-fattur ta' riskju moħbi quddiem għajnejna

L-ikel ultra-proċessat issa jirrappreżenta madwar 60% tal-kaloriji li jittieklu fl-Istati Uniti u aktar minn nofs f'ħafna mill-Ewropa. L-evidenza li torbtu mal-kanċer ilha tikber b'konsistenza notevoli.

Studju tal-IARC tal-2025 fuq 266,666 raġel u mara f'seba' pajjiżi Ewropej sab li konsum ogħla ta' ikel ultra-proċessat kien assoċjat ma' riskju ogħla ta' kanċer u multimorbidità kardjometabolika. Mhux marda waħda biss, imma gruppi minnhom. Meta-analiżi li ġabret diversi studji ta' koorti sabet assoċjazzjonijiet statistikament sinifikanti bejn konsum għoli ta' ikel ultra-proċessat u l-kanċer kolorettali, tas-sider u tal-frixa, bi proporzjonijiet ta' riskju li jilħqu 1.30 għall-kanċer kolorettali u 1.49 għall-kanċer tal-frixa meta jitqabblu l-gruppi bl-ogħla u bl-inqas konsum.

Forsi l-aktar li jispikka huwa studju ta' Novembru 2025 minn Mass General Brigham, ippubblikat f'JAMA Oncology, li segwa kważi 30,000 mara u sab li dawk li kkunsmaw l-ogħla livelli ta' ikel ultra-proċessat kellhom riskju 45% ogħla li jiżviluppaw adenomi konvenzjonali, il-polipi prekanċerużi l-aktar assoċjati mal-kanċer kolorettali bikri, meta mqabbla ma' dawk bl-inqas konsum. Ir-relazzjoni bejn id-doża u r-rispons kienet essenzjalment lineari: aktar ikel ultra-proċessat, aktar tkabbir prekanċeruż.

Dan huwa importanti għax il-kanċer kolorettali f'età bikrija ilu jiżdied b'rata mgħaġġla f'pajjiżi bi dħul għoli għal raġunijiet li ħawdu lir-riċerkaturi. Ir-rabta mal-ikel ultra-proċessat issa hija waħda mill-aktar kandidati b'saħħithom, u taħdem permezz ta' mekkaniżmi: infjammazzjoni kronika, tħarbit tal-mikrobijoma tal-imsaren, interferenza endokrina mill-addittivi, li t-30 fattur ta' riskju tal-istudju ta' Fink ma jaqbdux direttament.

Id-dieta ġiet indirizzata parzjalment permezz ta' fatturi bħal konsum baxx ta' frott u ħaxix, iżda l-ipproċessar industrijali speċifiku tal-ikel: l-emulsifikanti, il-lamti modifikati, is-sustanzi artifiċjali li jagħtu l-ħlewwa, jirrappreżenta kategorija distinta u addittiva ta' riskju.

2. PFAS: il-karċinoġenu fl-ilma tax-xorb tiegħek

PFOA, waħda mis-sustanzi per- u polifluworoalkiliċi l-aktar studjati, ġiet elevata mill-IARC minn possibbilment karċinoġenika għal karċinoġenu uman ikkonfermat fl-2023. PFOS ġiet ikklassifikata bħala possibbilment karċinoġenika. Dawn is-sustanzi kimiċi nstabu fid-demm ta' kważi kull adult Amerikan.

Studju ta' Jannar 2025 minn USC's Keck School of Medicine, l-ewwel wieħed tax-xorta tiegħu, qabbel il-kontaminazzjoni tal-PFAS fl-ilma tax-xorb mad-dejta dwar l-inċidenza tal-kanċer fil-kontej tal-Istati Uniti mill-2016 sal-2021. Is-sejbiet kienu serji. Kontej b'livelli ta' PFAS li jaqbżu l-linji gwida tal-EPA wrew żidiet fl-inċidenza tal-kanċer li jvarjaw minn 2% sa 33% skont is-sustanza kimika u t-tip ta' kanċer, li jkopru kanċer diġestiv, endokrinali, respiratorju u orali. Ir-riċerkaturi stmaw li l-kontaminazzjoni tal-PFAS fl-ilma tax-xorb waħedha tikkontribwixxi għal madwar 6,864 każ ta' kanċer fis-sena fl-Istati Uniti.

Riċerkaturi tal-NCI sabu li persuni bl-ogħla konċentrazzjonijiet ta' PFOA fid-demm kellhom aktar mid-doppju tal-probabbiltà li jiżviluppaw kanċer tal-kliewi meta mqabbla ma' dawk bl-inqas livelli. Livelli għoljin ta' PFOS ġew marbuta mar-riskju ta' kanċer tat-testikoli fost membri tal-U.S. Air Force esposti permezz ta' ilma kontaminat f'installazzjonijiet militari.

Dawn il-kimiċi ma kinux fost it-30 fattur ta' riskju fl-istudju ta' Fink. Madankollu, il-PFAS instabu f'madwar 45% tal-provvisti tal-ilma tax-xorb fl-Istati Uniti, jakkumulaw bijoloġikament għal snin sħaħ fit-tessut uman, u l-mekkaniżmi karċinoġeniċi tagħhom: soppressjoni immunitarja, tfixkil endokrinali, infjammazzjoni kronika, interferenza fit-tiswija tad-DNA issa huma dokumentati sew. L-esponiment globali huwa essenzjalment universali, li jfisser li anke żieda modesta fir-riskju għal kull persuna tissarraf f'piż enormi ta' kanċer fuq livell ta' popolazzjoni li ċ-ċifra ta' 38% ma tirriflettix.

3. Mikroplastiks: esponiment karċinoġeniku emerġenti li bilkemm kien jeżisti ġenerazzjoni ilu

Aħna l-ewwel ġenerazzjoni li għandha mikroplastiks fid-demm, fil-pulmuni, fil-plaċenta u fil-kolon tagħna. Il-produzzjoni tal-plastik żdiedet bil-kbir minn nofs is-seklu 20 'l hawn, u l-partiċelli żgħar ħafna li jirriżultaw mid-degradazzjoni issa huma preżenti prattikament f'kull ekosistema u organiżmu ttestjat.

Studju każ-kontroll tal-2025 ippubblikat fil-Journal of Hazardous Materials ipprovda parti mill-ewwel evidenza epidemjoloġika diretta: fost 258 pazjent b'kanċer kolorettali u 493 kontroll fiċ-Ċina, il-konċentrazzjonijiet ta' mikroplastiks fl-ippurgar kienu ogħla b'mod sinifikanti fil-każijiet tal-kanċer. Individwi fl-ogħla kwartil ta' esponiment kellhom proporzjon tal-odds aġġustat ta' 11.3 għall-kanċer kolorettali meta mqabbel mal-inqas kwartil, assoċjazzjoni straordinarjament qawwija għal esponiment ambjentali.

Meta-analiżi magħquda ta' 43 studju li involvew aktar minn miljun pazjent, ippubblikata fl-International Journal of Surgery fl-2025, sabet li l-espożizzjoni għat-tniġġis bil-mikroplastik kienet fattur ta' riskju għall-inċidenza ġenerali tal-kanċer, bil-ftalati u l-bisfenol A, sustanzi kimiċi li joħorġu mill-plastik, juru l-aktar assoċjazzjonijiet konsistenti.

L-istampa mekkanistika qed timtela malajr. Riċerkaturi f'MD Anderson Cancer Center qed jistudjaw kif il-mikroplastiks iqanqlu infjammazzjoni kronika, stress ossidattiv, u tfixkil endokrinali fit-tessuti. Reviżjoni sistematika tal-2024 sabet li l-mikroplastiks għandhom rwol suspettat fiż-żieda tar-riskju tal-kanċer tal-kolon u tal-pulmun. In-nanoplastiks tal-polistirene intwerew li jqanqlu bidliet assoċjati mal-kanċer f'ċelloli b'saħħithom tal-pulmun, inkluż ħsara lid-DNA u attivazzjoni ta' mogħdijiet ta' sopravivenza ċellulari.

Kif innutaw xi riċerkaturi, in-nies taħt il-50 sena kienu l-uniku grupp demografiku li raw żieda fir-rati tal-kanċer bejn l-1995 u l-2021. L-isplużjoni tal-plastik fl-ambjent eżatt matul dan il-perjodu diffiċli titwarrab bħala koinċidenza. Madankollu, il-mikroplastiks ma jidhru mkien fil-lista tal-fatturi ta' riskju tal-istudju ta' Fink, ħaġa li tinftiehem meta tqis kemm hi reċenti l-evidenza epidemjoloġika, iżda li għandha konsegwenzi meta tqis kemm l-espożizzjoni saret mifruxa kullimkien.

4. Tfixkil ċirkadjan: ir-riskju tal-kanċer li jsegwik id-dar mix-xift ta' bil-lejl

L-IARC ikklassifikat ix-xogħol bix-xift ta' bil-lejl bħala "probabbilment karċinoġeniku għall-bnedmin" (Grupp 2A) mill-2019, abbażi ta' evidenza li torbtu mal-kanċer tas-sider, tal-prostata u kolorettali. Il-mekkaniżmi bijoloġiċi huma deskritti sew: id-dawl matul il-lejl bijoloġiku jrażżan il-melatonina, ifixkel ir-regolazzjoni tal-ġeni tal-arloġġ, idgħajjef it-tiswija tad-DNA, irażżan l-attività taċ-ċelloli natural killer, u jidderegola l-ġeni ċirkadjani involuti f'mogħdijiet relatati mal-kanċer.

Reviżjoni sistematika tal-2025 li eżaminat aktar minn 500 studju sabet evidenza qawwija li torbot it-tfixkil ċirkadjan mal-kanċer tas-sider, tal-prostata u kolorettali, b'evidenza emerġenti għall-melanoma u l-kanċer tal-bużżieqa tal-awrina. Il-U.S. National Toxicology Program ikkonkluda b'"kunfidenza għolja" li xogħol persistenti bix-xift ta' bil-lejl li jwassal għal tfixkil ċirkadjan jista' jikkawża kanċer tas-sider.

Bejn 15% u 25% tal-ħaddiema kollha fl-Ewropa u fl-Istati Uniti jaħdmu bil-lejl jew bix-xift. Reviżjoni ta' Diċembru 2025 f'npj Breast Cancer iddettaljat tal-inqas għaxar mekkaniżmi bijoloġiċi distinti li jorbtu x-xogħol bix-xift ta' billejl mal-karċinoġenesi tas-sider, mis-soppressjoni tal-melatonin u l-istress ossidattiv għal modifiki epiġenetiċi u t-tqassir tat-telomeri.

Iżda hawn x'qed jenfasizzaw dejjem aktar ir-riċerkaturi f'dan il-qasam: il-problema tmur ħafna lil hinn mix-xogħol formali bix-shift ta' bil-lejl. Is-soċjetà moderna hija mimlija fatturi li jfixklu r-ritmu ċirkadjan: espożizzjoni għall-iskrins bil-lejl, skedi irregolari tal-irqad, jet lag, ikel tard bil-lejl. Dawn jaffettwaw ħafna aktar nies mill-ħaddiema formali bix-shift, iżda l-għodod epidemjoloġiċi għadhom biss qed jibdew ikejlu t-tfixkil ċirkadjan barra mill-ambjent tax-xogħol. L-istudju ta' Fink ma jinkludix it-tfixkil ċirkadjan fost it-30 fattur ta' riskju tiegħu. Il-klassifikazzjoni tal-IARC stess, għalkemm b'saħħitha, tiffoka strettament fuq ix-xogħol okkupazzjonali bix-shift ta' bil-lejl, frazzjoni tat-tfixkil ċirkadjan totali fil-popolazzjoni.

X'ifisser il-vojt fid-dejta dwar il-prevenzjoni tal-kanċer

Xejn minn dan mhuwa kritika tal-istudju Fink. Għamel eżattament dak li għandha tagħmel l-epidemjoloġija rigoruża: jikkwantifika r-riskju minn fatturi b'evidenza kawżali stabbilita. Ir-riċerkaturi użaw dejta tal-esponiment mill-2012, applikawha għall-każijiet tal-2022, u pproduċew l-aktar stima globali komprensiva sal-lum.

Iżda li fattur jitqies stabbilit sew huwa indikatur tardiv. Jieħu għexieren ta' snin biex fattur ta' riskju jgħaddi minn assoċjazzjoni suġġestiva għal klassifikazzjoni b'kunsens. Għat-tabakk ħa madwar 30 sena mill-ewwel evidenza epidemjoloġika sa azzjoni politika mifruxa. Kull wieħed mill-erba' oqsma ta' hawn fuq jinsab xi mkien f'dak il-perkors, uħud aktar 'il quddiem minn oħrajn, u kull wieħed jinvolvi espożizzjonijiet li huma globali, involontarji u li qed jikbru.

Jekk ikel ultra-pproċessat jikkontribwixxi anke ftit għall-kanċer kolorettali, tas-sider u tal-frixa; jekk il-PFAS iżidu eluf ta' każijiet tal-kliewi, tat-testikoli u tat-tirojde kull sena; jekk il-mikroplastiks qed ikebbsu ż-żieda misterjuża fil-kanċer li jidher f'età żgħira; u jekk l-impatt tat-tħarbit tar-ritmu ċirkadjan imur sew lil hinn minn dawk li jaħdmu bix-shift, mela s-sehem veru ta' kanċer globali li jista' jiġi evitat mhuwiex 38%. Huwa ferm ogħla.

Dan ma jfissirx li 38% huwa żbaljat. Aktar probabbli li 38% huwa l-minimu.

U d-distanza bejn dak il-limitu minimu u dak massimu titkejjel f'miljuni ta' ħajjiet li l-oqfsa attwali ta' prevenzjoni għadhom mhumiex imfassla biex isalvaw. Il-mistoqsija għal dawk li jfasslu l-politika, għall-kliniċisti u għall-pubbliku hija jekk nistennewx żewġ deċennji oħra għaċ-ċertezza, jew nibdewx naġixxu fuq il-piż tal-evidenza li diġà għandna.

‍
Avviż mediku: Dan il-kontenut huwa għal skopijiet ta' informazzjoni biss u mhuwiex parir mediku. Dejjem iddiskuti r-riżultati ma' professjonist tal-kura tas-saħħa kwalifikat.

Ma' Aniva, tista' tara x'qed jiġri tassew. Tista' tevita punti għomja persistenti, ta' wġigħ u għaljin fl-aktar parti importanti ta' ħajtek: il-benesseri tiegħek.*
Grazzi! Is-sottomissjoni tiegħek waslet!
Ups! Xi ħaġa marret ħażin waqt li ntbagħtet il-formola.

Il-verżjoni tiegħek tal-futur qed tistenna

Ibda ibni l-aktar deċennju b'saħħtu ta' ħajtek.

Ingħaqad illum