
Þótt tortryggni gagnvart krabbameinsforvörnum eigi rétt á sér skilaði tímamótarannsókn sem birtist í Nature Medicine nýlega (febrúar 2026) eftirtektarverðri fyrirsögn sem vert er að skoða nánar: næstum 40% af 18,7 milljónum árlegra krabbameinstilfella í heiminum, um 7,1 milljón greininga, tengjast breytanlegum áhættuþáttum.
Tóbaksreykingar voru efstar á listanum, en næst komu sýkingar og áfengisneysla.
Rannsóknin, sem Hanna Fink leiddi hjá Alþjóðakrabbameinsrannsóknarstofnun WHO, skoðaði 36 tegundir krabbameins í 185 löndum og er ein umfangsmesta greining sem gerð hefur verið á krabbameini sem hægt er að fyrirbyggja.
Talan ætti að vekja hjá okkur áhyggjur og fara ber varlega með öll gögn um jafn umdeilt efni og krabbamein. En hér er önnur leið til að hugsa um þetta: þetta er líklega vanmat. Hér eru rökin mín fyrir því og ég legg þau að minnsta kosti fram sem hugarleikfimi.
Rannsóknin mat 30 vel staðfesta áhættuþætti. Aðferðafræðilega traust val sem sýnir um leið helstu takmörkun hennar. Til að teljast með þurfti áhættuþáttur sterkar sannanir fyrir orsakasamhengi sem safnast höfðu yfir áratugi.
Þetta er hár þröskuldur og hann útilokar kerfisbundið nokkra flokka áhrifaþátta þar sem vísindin hafa þróast hratt síðustu tvö til þrjú árin en hafa enn ekki náð þröskuldi almennrar fræðilegrar samstöðu.
Þegar þú skoðar hvað var skilið út undan fer raunverulegt hlutfall krabbameina sem hægt er að koma í veg fyrir að virðast töluvert hærra en 38%.
Hér eru fjögur svið nýlegra rannsókna sem jafnvel margir leiðandi krabbameinslæknar og faraldsfræðingar hafa ekki tileinkað sér til fulls. Samanlagt bendir það til þess að raunverulegt hlutfall tilfella sem hægt er að koma í veg fyrir geti verið nær helmingi allra tilfella, eða meira.
Ofurunnin matvæli eru nú um 60% af orkuinntöku í Bandaríkjunum og yfir helmingur víða í Evrópu. Sönnunargögn sem tengja þau við krabbamein hafa safnast upp með sláandi samræmi.
Rannsókn IARC frá 2025 á 266.666 körlum og konum í sjö Evrópulöndum leiddi í ljós að meiri neysla ofurunninna matvæla tengdist aukinni hættu á krabbameini og fjölveikindum í hjarta- og efnaskiptakerfi. Ekki bara einum sjúkdómi, heldur hópum þeirra. Safngreining á mörgum hóprannsóknum sýndi tölfræðilega marktæk tengsl milli mikillar neyslu ofurunninna matvæla og ristil- og endaþarms-, brjósta- og briskrabbameins, þar sem áhættuhlutfall náði 1,30 fyrir ristil- og endaþarmskrabbamein og 1,49 fyrir briskrabbamein þegar hópar með mestu og minnstu neysluna voru bornir saman.
Ef til vill er mest sláandi rannsókn frá Mass General Brigham frá nóvember 2025, birt í JAMA Oncology, sem fylgdi næstum 30.000 konum eftir og leiddi í ljós að þær sem neyttu mest af ofurunnum matvælum voru í 45% meiri hættu á að fá hefðbundna kirtilsepa, þá forstigssepa sem helst tengjast snemmbúnu ristil- og endaþarmskrabbameini, samanborið við þær sem neyttu minnst. Skammta-svörunarsambandið var í meginatriðum línulegt: meiri ofurunninn matur, fleiri forstigsbreytingar.
Þetta skiptir máli vegna þess að ristil- og endaþarmskrabbamein hjá yngra fólki hefur aukist hratt í hátekjulöndum af ástæðum sem hafa valdið vísindamönnum heilabrotum. Tengslin við ofurunnin matvæli eru nú ein sterkasta skýringin og þau verka með ferlum eins og langvinnri bólgu, röskun á þarmaflóru og hormónatruflunum vegna aukaefna sem 30 áhættuþættir Fink-rannsóknarinnar ná ekki beint yfir.
Mataræði var að hluta til skoðað í gegnum þætti eins og litla neyslu ávaxta og grænmetis, en hin sértæka iðnaðarvinnsla matvæla: ýruefnin, breyttu sterkjuefnin, gervisætuefnin, myndar sérstakan áhættuflokk sem bætist við.
PFOA, eitt mest rannsakaða per- og pólýflúoralkýlefnið, var fært upp af IARC úr „mögulega krabbameinsvaldandi“ í staðfest krabbameinsvaldandi efni fyrir menn árið 2023. PFOS var flokkað sem mögulega krabbameinsvaldandi. Þessi efni hafa greinst í blóði nánast hvers einasta fullorðins Bandaríkjamanns.
Rannsókn frá janúar 2025 frá Keck School of Medicine við USC, sú fyrsta sinnar tegundar, bar saman PFAS-mengun í drykkjarvatni við gögn um nýgengi krabbameins í bandarískum sýslum árin 2016 til 2021. Niðurstöðurnar voru umhugsunarverðar. Sýslur þar sem PFAS-gildi fóru yfir viðmið EPA sýndu aukningu á nýgengi krabbameins á bilinu 2% til 33% eftir efni og tegund krabbameins, þar á meðal í meltingarfærum, innkirtlakerfi, öndunarfærum og munnholi. Rannsakendurnir áætluðu að PFAS-mengun í drykkjarvatni ein og sér eigi þátt í um það bil 6.864 krabbameinstilfellum á ári í Bandaríkjunum.
Rannsakendur við NCI hafa komist að því að einstaklingar með hæsta styrk PFOA í blóði voru meira en tvöfalt líklegri til að fá nýrnakrabbamein samanborið við þá sem voru með lægstu gildin. Hækkuð PFOS-gildi hafa verið tengd við hættu á eistnakrabbameini hjá liðsmönnum bandaríska flughersins sem urðu fyrir áhrifum vegna mengaðs vatns á herstöðvum.
Þessi efni voru ekki á meðal hinna 30 áhættuþátta í Fink-rannsókninni. Samt hafa PFAS fundist í um 45% drykkjarvatnsveitna í Bandaríkjunum, þau safnast upp árum saman í vefjum manna, og krabbameinsvaldandi verkunarhættir þeirra: ónæmisbæling, hormónaröskun, langvinnar bólgur og truflun á DNA-viðgerðum, eru nú vel skjalfestir. Útsetning á heimsvísu er í raun almenn, sem þýðir að jafnvel hófleg aukning á áhættu hvers einstaklings leiðir til gríðarlegrar krabbameinsbyrði á lýðheilsustigi sem 38% talan endurspeglar ekki.
Við erum fyrsta kynslóðin sem er með örplast í blóðinu, lungunum, fylgjunni og ristlinum. Plastframleiðsla hefur rokið upp frá miðri 20. öld og örsmáar agnir sem verða til við niðurbrot finnast nú í nánast hverju einasta vistkerfi og lífveru sem hefur verið prófuð.
Tilfella-viðmiðunarrannsókn frá 2025 sem birtist í Journal of Hazardous Materials veitti nokkur af fyrstu beinu faraldsfræðilegu sönnunargögnunum: meðal 258 sjúklinga með ristil- og endaþarmskrabbamein og 493 í viðmiðunarhópi í Kína var styrkur örplasts í hægðum marktækt hærri í krabbameinstilfellum. Einstaklingar í efsta fjórðungi útsetningar höfðu leiðrétt gagnlíkindahlutfall upp á 11,3 fyrir ristil- og endaþarmskrabbameini samanborið við neðsta fjórðunginn, sem eru óvenju sterk tengsl fyrir umhverfisútsetningu.
Sameinuð safngreining á 43 rannsóknum með yfir milljón sjúklingum, birt í International Journal of Surgery árið 2025, sýndi að útsetning fyrir örplastmengun var áhættuþáttur fyrir heildartíðni krabbameins, þar sem þalöt og bisfenól A, efni sem losna úr plasti, sýndu stöðugustu tengslin.
Skilningur á verkunarháttunum eykst hratt. Vísindamenn hjá MD Anderson Cancer Center rannsaka hvernig örplast veldur langvinnri bólgu, oxunarálagi og hormónatruflunum í vefjum. Kerfisbundin samantekt frá 2024 leiddi í ljós að örplast er grunað um að auka hættu á ristil- og lungnakrabbameini. Sýnt hefur verið fram á að pólýstýren-nanóplast kallar fram krabbameinstengdar breytingar í heilbrigðum lungnafrumum, þar á meðal DNA-skemmdir og virkjun lifunarferla frumna.
Eins og sumir vísindamenn hafa bent á var fólk undir 50 ára eini aldurshópurinn þar sem tíðni krabbameins jókst á árunum 1995 til 2021. Það er erfitt að afskrifa sprenginguna í plasti í umhverfinu á nákvæmlega þessu tímabili sem tilviljun. Samt kemur örplast hvergi fyrir á lista Fink-rannsóknarinnar yfir áhættuþætti, sem er skiljanlegt í ljósi þess hve ný faraldsfræðilegu gögnin eru, en afdrifaríkt miðað við hve algeng váhrifin eru orðin.
IARC hefur flokkað næturvaktavinnu sem „líklega krabbameinsvaldandi fyrir menn“ (flokkur 2A) frá árinu 2019, byggt á gögnum sem tengja hana við brjóstakrabbamein, blöðruhálskirtilskrabbamein og ristil- og endaþarmskrabbamein. Líffræðilegu ferlin eru vel þekkt: birta á líffræðilegum næturtíma bælir melatónín, truflar stjórnun klukkugena, skerðir DNA-viðgerðir, dregur úr virkni náttúrulegra drápsfrumna og raskar dægursveiflugenum sem tengjast krabbameinsferlum.
Kerfisbundin samantekt frá 2025, þar sem yfir 500 rannsóknir voru skimaðar, fann sterkar vísbendingar um tengsl truflunar á dægursveiflu við brjóstakrabbamein, blöðruhálskirtilskrabbamein og ristil- og endaþarmskrabbamein, auk nýrra vísbendinga um sortuæxli og þvagblöðrukrabbamein. U.S. National Toxicology Program hefur ályktað með „mikilli vissu“ að langvarandi næturvaktavinna sem veldur truflun á dægursveiflu geti valdið brjóstakrabbameini.
Á bilinu 15% til 25% alls vinnandi fólks í Evrópu og Bandaríkjunum vinnur nætur- eða vaktavinnu. Yfirlitsgrein frá desember 2025 í npj Breast Cancer lýsti að minnsta kosti tíu aðskildum líffræðilegum ferlum sem tengja næturvaktavinnu við myndun brjóstakrabbameins, allt frá bælingu melatóníns og oxunarálagi til utangenabreytinga og styttingar litningaenda.
En hér er það sem rannsakendur á þessu sviði leggja sífellt meiri áherslu á: vandinn nær langt út fyrir formlega næturvaktavinnu. Nútímasamfélag er fullt af þáttum sem raska dægursveiflu: skjábirta að nóttu til, óreglulegur svefntími, flugþreyta og máltíðir seint á kvöldin. Þetta hefur áhrif á miklu fleiri en formlegt vaktavinnufólk, en faraldsfræðileg tæki eru rétt að byrja að mæla röskun á dægursveiflu utan vinnustaða. Fink-rannsóknin tekur röskun á dægursveiflu ekki með í sínum 30 áhættuþáttum. Eigin flokkun IARC, þótt hún sé sterk, beinist þröngt að næturvaktavinnu í starfi, sem er brot af heildarröskun á dægursveiflu hjá almenningi.
Ekkert af þessu er gagnrýni á Fink-rannsóknina. Hún gerði nákvæmlega það sem vönduð faraldsfræði á að gera: mældi áhættu af þáttum með staðfest orsakatengsl. Rannsakendurnir notuðu gögn um útsetningu frá 2012, heimfærðu þau á tilfelli frá 2022 og gáfu út yfirgripsmesta alþjóðlega matið til þessa.
En það að eitthvað sé vel staðfest er seinn mælikvarði. Það tekur áratugi fyrir áhættuþátt að færast frá vísbendingum um tengsl yfir í viðurkennda flokkun. Með tóbak liðu um 30 ár frá fyrstu faraldsfræðilegu sönnunargögnum til víðtækra stefnumótandi aðgerða. Hvert hinna fjögurra sviða hér að ofan er einhvers staðar á þeim ferli, sum lengra komin en önnur, og hvert þeirra felur í sér útsetningu sem er hnattræn, óviljug og vaxandi.
Ef ofurunnin matvæli stuðla þó ekki nema lítillega að ristil-, brjósta- og briskrabbameini; ef PFAS bætir við þúsundum tilfella af nýrna-, eistna- og skjaldkirtilskrabbameini á ári; ef örplast kyndir undir dularfullri aukningu krabbameina hjá yngra fólki; og ef áhrif raskana á dægursveiflu ná langt út fyrir vaktavinnufólk, þá er raunverulegt hlutfall krabbameina í heiminum sem má koma í veg fyrir ekki 38%. Það er mun hærra.
Þetta þýðir ekki að 38% sé rangt. Líklegra er að 38% sé lágmarkið.
Og bilið milli þessa gólfs og þaksins mælist í milljónum mannslífa sem núverandi forvarnakerfi eru ekki enn hönnuð til að bjarga. Spurningin fyrir stefnumótendur, heilbrigðisstarfsfólk og almenning er hvort við bíðum í tvo áratugi til viðbótar eftir fullvissu, eða byrjum að bregðast við á grundvelli þunga þeirra sönnunargagna sem við höfum þegar.
Læknisfræðilegur fyrirvari: Þetta efni er eingöngu til upplýsinga og er ekki læknisráðgjöf. Ræddu niðurstöður alltaf við löggiltan heilbrigðisstarfsmann.

Flestir meta heilsuna eftir því hvernig þeim líður, og tilfinning er óskýr mynd sem auðvelt er að lesa rangt.
Ársaðild frá 199 € á ári eða 0,55 € á dag.

Aniva sér um rannsóknarstofuna, flutningana og skýrsluna. Þú heldur sambandinu við sjúklinginn og þínu eigin vörumerki.
Tuttugu mínútur og þú veist hvort það passar við þitt fyrirkomulag.